مقدمه
ویلیام شکسپیر تنها یک نام نیست؛ او یک نهاد ادبی، یک اسطوره فرهنگی و بیتردید بزرگترین نمایشنامهنویس تاریخ ادبیات جهان است. حتی اگر او را تنها به خاطر خلق صدها واژه و اصطلاح ماندگاری که به زبان انگلیسی افزود ببینیم، سهم او در شکلگیری فرهنگ و ادبیات غرب غیرقابل انکار است. آثار شکسپیر، چه تراژدیهای جانگداز و چه کمدیهای درخشانش، همچون آینهای هستند که ذات پیچیده بشر عشق، قدرت، حسادت، خیانت و جاهطلبی را در هر دوره و زمانی به شکلی عمیق و تأملبرانگیز به نمایش میگذارند. این مقاله به کندوکاو در زندگی، بررسی پنج اثر برجسته، مقایسه آنها، نقد میراث جاودان او و در نهایت یک جمعبندی کلی میپردازد.
زندگینامه
ویلیام شکسپیر در آوریل سال ۱۵۶۴ در شهر استراتفورد-آون-ایون انگلستان متولد شد. او در خانوادهای نسبتاً مرفه به دنیا آمد و احتمالاً در مدرسه گرامر محلی تحصیل کرد. در هجده سالگی با آن هاثاوی که هشت سال از او بزرگتر بود ازدواج کرد و صاحب سه فرزند به نامهای سوزانا، و دوقلوهای همنت و جودیت شد. دورهای از زندگی او به «سالهای گمشده» معروف است که اطلاعات دقیقی از فعالیتهایش در دست نیست.
حدود سال ۱۵۸۵ به لندن رفت و به دنیای پرشور تئاتر پیوست. او به عنوان بازیگر، نمایشنامهنویس و سهامدار شرکت بازیگری مشهور «لرد چمبرلین من» که بعدها به «کینگ من» تغییر نام داد فعالیت کرد و به سرعت به موفقیت و ثروت دست یافت. شکسپیر حدود سال ۱۶۱۳ به استراتفورد بازگشت و در ۲۳ آوریل ۱۶۱۶ در زادگاهش درگذشت و در کلیسای Holy Trinity به خاک سپرده شد.
بررسی و تحلیل پنج اثر برجسته
شکسپیر در طول حیات هنری خود ۳۹ نمایشنامه، ۱۵۴ سونات و دو قصیده بلند از خود به جای گذاشت. در ادامه به پنج اثر کلیدی و ماندگار او میپردازیم.
۱. *هملت* این تراژدی عمیق و فلسفی،داستان شاهزاده هملت دانمارک را روایت میکند که انتقام قتل پدرش را به دست عمویش، کلادیوس، میگیرد. نمایشنامه حول محور تردید، تظاهر، خیانت و بحران وجودی میچرخد. هملت با نقشهای برای افشای حقیقت، خود را به دیوانگی میزند که به فاجعهای خونین میانجامد. مضمون اصلی این اثر، تردید و انتقام، زوال اخلاقی، تقابل اندیشه با عمل و پوچگرایی است. جمله معروف «بودن یا نبودن، مسئله این است» به نمادی از هستیشناسی در ادبیات غرب تبدیل شده است.
۲. *مکبث* این تراژدی خوفانگیز،داستان سردار شجاع اسکاتلندی، مکبث، است که پس از پیشبینی سه جادوگر مبنی بر شاه شدن، با تحریک جاهطلبی خود و همسرش، لیدی مکبث، پادشاه را به قتل میرساند تا به قدرت برسد. این اقدام او را در ورطهای از پارانویا، جنون و جنایت بیشتر فرو میبرد.مکبث به کاوش طمع و جاهطلبی بیحد، حس گناه و فروپاشی روانی میپردازد. این اثر به دلیل بررسی ظلمت درون انسان و سرعت شدید وقایع غم انگیز ، همواره مورد تحسین قرار گرفته است.
۳. *اتللو* تراژدی ژنرال مورو در خدمت ونیز است که با مونا،دختری اشرافی، ازدواج میکند. یاگو، افسری حیلهگر و حقهباز، با القای حس حسادت کورکورانه در اتللو، او را متقاعد میکند که مونا به او خیانت کرده است. این نمایشنامه به بررسی حسادت مخرب، قدرت فریب و دستکاری، و تأثیرات شوم تعصبات نژادی میپردازد. شخصیت پردازی عمیق یاگو به عنوان شر مطلق، یکی از نقاط قوت بیبدیل این اثر است.
۴. *شاه لیر*،پادشاه سالخورده بریتانیا، قلمروی خود را بین دو دختر چاپلوسش تقسیم میکند و دختر صادق و راستگویش، کوردلیا، را طرد میکند. این تصمیم ویرانگر، او و قلمرویش را به ورطه نابودی، جنون و جنگ داخلی میکشاند. این اثر عظیم به مضامینی چون غرور و کوری، وفاداری و خیانت، عدالت و بیعدالتی، و رابطه والدین و فرزندان میپردازد. بسیاری شاه لیر را عظیمترین و حماسیترین تراژدی شکسپیر میدانند.
۵. *رومئو و ژولیت*این تراژدی عاشقانه،داستان عشق آتشین و نا امیدانه دو جوان از دو خاندان متخاصم در ورونا مونتاگ و کاپولت را روایت میکند. مرگ ناخواسته آنها به دلیل یک رشته اشتباهات تراژیک، در نهایت باعث آشتی دو خاندان میشود. این اثر به عشق شورانگیز، تعصب کورکورانه، درگیری نسلها و نقش سرنوشت میپردازد. رومئو و ژولیت به نماد جهانی عشق آرمانگرا و فداکارانه تبدیل شده است.
مقایسه آثار و نگاه مردم
از نگاه مردم و مخاطبان عام، بدون شک «رومئو و ژولیت» محبوبترین و شناختهشدهترین اثر شکسپیر است. دلیل این محبوبیت، جهانشمول بودن تم عشق و همچنین پایان تراژیک و احساسی آن است. این اثر بارها در قالب فیلم، باله، اپرا و موزیکال بازآفرینی شده و به بخشی از فرهنگ عامه تبدیل شده است.
در مقابل، در میان منتقدان، روشنفکران وبازیگران تئاتر، «هملت» به عنوان اوج کار شکسپیر و یکی از عمیقترین دستاوردهای ادبی بشر شناخته میشود. پیچیدگی شخصیت هملت و پرسشهای فلسفی اثر، آن را برای تحلیلهای پی در پی مناسب ساخته است.
«مکبث» به دلیل کوتاهی، شدت عمل دراماتیک و بررسی روانکاوانه شر، اغلب به عنوان گیرا ترین و متمرکزترین تراژدی او در نظر گرفته میشود. «شاه لیر» به دلیل عظمت تراژیک و هسته سوزان اندوهش، سنگینترین اثر شناخته میشود و گاهی برای مخاطب عام ممکن است طاقتفرسا باشد. «اتللو» به خاطر نقشه شیطانی یاگو و نمایش ویرانگر حسادت، همواره تاثیری قوی و مستقیم بر تماشاگر میگذارد.
به طور کلی، نمیتوان اثر «ضعیفتری» نامید، چرا که هرکدام در ژانر خود شاهکاری بینظیر هستند. ضعف ادراک شده بیشتر به سلیقه و درک فردی مخاطب بازمیگردد.
نقد آثار شکسپیر
نقاط قوت شکسپیر بیشمار است. او در شخصیتپردازی استادی بیبدیل بود؛ شخصیتهایش یکبعدی نیستند، بلکه دارای عمق روانی، تضادهای درونی و تحول هستند. قدرت دیالوگ نویسی او مثال زدنی است؛ از مونولوگ های فلسفی هملت تا گفتوگوهای عاشقانه رومئو و ژولیت، همگی از زیبایی شاعرانه و قدرت دراماتیک برخوردارند. او در ترکیب ژانرها مانند آمیختن کمدی با تراژدی مهارت داشت و توانست طیف وسیعی از احساسات انسانی را به تصویر بکشد.
با این حال، نقدهایی نیز به آثار او وارد شده است. برخی منتقدان به «اشتباهات» جغرافیایی یا تاریخی در برخی نمایشنامهها مانند دادن سواحل به بوهم اشاره کردهاند. برخی نیز پلاتهای گاهی اوقات (قابل پیشبینی) را که اغلب از داستانهای قدیمی برداشت میشد نقطه ضعف میدانند. نقد مدرن تر نیز گاهی بر به تصویر کشیدن شخصیتهای زن یا نگرش به مسائل نژادی در آثارش اگرچه در چارچوب تاریخی خودش قابل درک است تمرکز دارد. اما این نکات هرگز از عظمت و تاثیر کلی کار او نمیکاهد.
جمع بندی کلی
ویلیام شکسپیر میراثی جاودان از خود به جای گذاشته که فراتر از مرزهای زمان و مکان است. او نه تنها یک نمایشنامهنویس، که یک فیلسوف، روانکاو و شاعری بود که ژرفای وجود انسان را کاوید. از تراژدیهای تاریکش که به سیاهی دل بشر میپردازند تا کمدیهای درخشانش که شادی و شوخطبعی را جشن میگیرند، هر اثر او پنجرهای به بخشی از (شرط انسانی) است.
بررسی پنج اثر برتر او هملت، مکبث، اتللو، شاه لیر و رومئو و ژولیت نشان میدهد که توانایی او در پرداخت مضامین جهانی و خلق شخصیتهای ماندگار، بیهمتا بوده است. در حالی که رومئو و ژولیت در دل عامه مردم جای گرفته، هملت جایگاه خود را در میان نخبگان تثبیت کرده است.
در نهایت، قدرت شکسپیر در جهانشمول بودن اوست. نمایشنامههایش پس از چهارصد سال، همچنان در سراسر جهان اجرا، خوانده شده و مورد تحلیل قرار میگیرند و هر نسل مفاهیم جدیدی در آنها کشف میکند. او همچنان «شاعر ملی» انگلستان و داراییای برای تمام بشریت است.
